KÖY EVLERİMİZ 

            Köyümüzün klasik bir evi; girişten sonra sağlı sollu olmak üzere iki odadan oluşur. İlk girişe ( hol’e) “ örtme” derin. Odanın birine “oda” diğerine “evlik” denir. 

            Örtme: dış kapıdan girildiğinde oda ve evliğinde içinde kapıları bulunan, ilk giriş hol ( antre) dir. Örtme, küçük olur. Bazı evlerde örtmenin bir köşesinde duvarda raf çivilidir. Rafların adlında yerden biraz yüksekçe yapılmış platform üzerine helkeler konulmak suretiyle mutfak olarak ta kullanılabilir.  

            Oda: Daha sonra misafir odası dediğimiz odadır. Burada genelde misafirler oturur. Evin ileri gelen kişisi misafirlerini burada ağırlar, çocukların olmadığı az sayıda bayanın olduğu erkek meclisleri burada yapılır. Odanın girişe göre karşı duvarı ve en az yan duvarının birinde sedir olur. Bazı odalarda üç duvarda da setir olabilir. Sedirlerde kilim atılı ve kilim üzerinde yün veya çabut minder, duvarlarda hasır yastık dayalıdır. Odanın giriş kapısın karşı duvarında bulunan sedirin üst köşesine odada bulunan en yaşlı ve bilge kişi oturur. Genelde o konuşur diğerleri dinler. Ondan sonra yaşa ve toplum içi hiyerarşik sıraya göre oda kapısına kadar oturulur. Oda kapısının en arkasına yani sedirin en uç köşesine odada bulunanlara hizmet eden evin genci veya kadını oturur. Odanın duvarının birinde gömülü kapağı kilitli dolap bulunur. Odanın kapısının üstünde bir gaz lambası boyunda pencerecik bulunur. ( şekil 1 ) ( Elektrik olmadığı için buraya konan lamba hem odayı ışıtırken hem de örtmeyi ışıtır.) 

  (şekil 1) 

            Evlik: Evin asıl kısmı evliktir. Mimarisiyle döşemesiyle birer tarihi eserdir. Evliklerin mimarisine göre o evin özenle yapılıp yapılmadığı hakkında belgi verir. ( ev sahibinin zenginliğine göre ). Evlik kare şeklinde büyükçe bir salondur. Evlik büyük olduğu için bir duvardan diğer duvara ağaç yetişmez. Onun için evliğin ortasında diğer ağaçları taşıyacak kadar kalın evliğin kapısına dik gelecek şekilde bir duvardan diğer duvara uzanan kalınca ağaç ( kolon ) vardır.  Bu evliğin ortasındaki ağaca “hezan” denir. Hezanın her iki duvara gelen kısmında duvara dayalı biçimde iki direk vardır. Birde hezanın tam ortasına gelecek şekilde evliğin ortasında bir direk daha olmak üzere hezanı üç direk tutar. (şekil 2)

(şekil 2)

Direkler kare şeklinde olup sivri köşeleri düzleştirilmiştir. Direklerin hezan ile birleşen yerine kenarları süslemeli ( oymalı ) parça konur. Bu parçaya çelik denir. Orta direğin çeliği her iki yönlü olmakla birlikte duvara dayalı direklerin çelikleri tek yönlüdür. (şekil 3)

( şekil 3 )

Hezanın tam altında eviliğin tabanında hezanın iz düşümü olarak direkler arası yerde “ tapan ağacı” isminde birde ağaç olur. Tapan da yine hezan gibi bir duvardan bir duvaradır ancak yerdedir. Tapan ağacı da kare şeklindedir.(şekil 4)

 (şekil 4)

           Evliği hezanın ikiye ayırdığını düşündüğümüzde giriş kapısı ön bölme tarafındadır. Evliğe ilk girildiğinde karşıda punara ( ocak ) görülür. (şekil 5)

(şekil 5)

Evliğin giriş kapısının arkasında yerden yukarı doğru raflar ( gaplık ) vardır. ( şekil 6 )   Bu bölüm mutfak olarak kullanılır. 

 (şekil 6)

 Raflardan sonra punaraya doğru düşünürsek yerde cağlık vardır. (şekil 7)

      (şekil 7)

Cağlıktan sonra sedir başlar sedir punaranın bulunduğu karşı duvara kadar uzununa uzanır. Sedir evliğin ön duvarında olur. Yine odadaki gibi sedirde kilim ve minderler vardır. Ancak bu kilim ve minderler odadaki gibi kaliteli değildir. Evliğin büyükçe genelde tek olan penceresi sedirin bulunduğu duvardadır. Ocak ( şömine ) bir yufka sacının gireceği büyüklüktedir. Her iki tarafta taş sütun vardır. Sütunun üzerinde kantarma taşı bulunur. Yine bu sütunların baş kısmı biraz çıkıntılıdır. Buralara “punaranın çeliği” denir.  Gerek bu çelikler gerekse kantarma taşı tek parçadan olur ve süslüdür. Genelde kantarma taşının bir köşesinde evin yapılış tarihi vardır.  Ocağın bacasına “punara “ denir. (şekil 7) Bazen ocağa da punara denilmektedir. Punara ile hezan direği arasında duvarda gömülü dolap bulunur. (şekil 3) Şu ana kadar sözü edilen kısım evliğin ön kısmıdır yani hezan ağacı ile pencere arasıdır. Bu kısım evliğin arka kısmına göre ( hezanın ikiye ayırdığını söylemiştik ) daha geniştir ve burada oturulur. 

         Evliğin tabanı düz değildir. Tapan ağacının ön kısmı ( pencereden taraf ) alçak arka kısım ( yüklükten taraf ) yüksektir. ( şekil 4) Yani evliğin arka kısmına ( yüklükten tarafa ) gelen yer tapanın üst kısmı hizasında olurken, tapanın ön kısmı ( pencereden tarafa ) gelen yer ise tapanın alt kısmı hizasındadır. Yerler topraktır. Önce sulamak suretiyle ev süpürülür.  

         Kilim ıstarı ( tezgahı ) Hezan direğinin punaradan taraftaki direk ile orta direk arasında olur. Istarın bir tarafı orta direğin hemen yanından tapan ağacının üzerinden hezana uzanır. Istar sökülse bile ( kilim dokuma işi bitse bile ) bu taraf genelde sürekli sabit bulunur.(şekil 8)

 (şekil 8)

 Evliğin arka duvarı yani sedir ve pencerenin karşısındaki duvarda boydan boya yük bulunur. Yük; duvara sabitlenmiş kazıklar üzerine yatırılan tahtaların üzerine yığılan yatakların genel adıdır. Bu platform arka duvarın tamamını kaplar üzerinde yün yataklar vardır. Yatakların altından aşağıya doğru tüm duvar boyunca tek parça dokuma kilim ( yük kilimi ) sallanır. Yük kilimi aynı zamanda Yükün altında bulunan kışlık yiyeceklerin saklı olduğu çuvalları gizler. Yükün altında yerden biraz yüksekte yine tahta platform üzerinde dokuma kilimlerden oluşan çuvallar bulunur. Renk renk desen desen tamamen el yapımı ve kökboyalı bu kilimlerde kışlık yiyecekler veya tarlaya ekilecek tahıllar bulunur. Ayrıca bir köşesinde de üzeri oymalı ağaç sandık bulunur. Yiyecek kuru gıdalar bu sandıkta saklanı. (şekil 9)

 (şekil 9)

 Orta direğin arka kısmında direğe dayalı gevrek yufka ekmek bulunur. Orta direkte veya yan direklerde dokuma tuzluk ( hayvanlara vermek için kaya tuzu ) asılıdır. (şekil 4) Yine evliğin arka kısmında punaradan taraftaki duvarda dolap bulunabilir. Dolabın üst kısmında da bir sıra terek vardır. Bu terekte sıralı bohçalar bulunur. Bohçalarda ise giysiler vardır. Evliğin arka kısmında kapı duvarından tarafta ambar bulunur.  (şekil 10)

 (şekil 10)

           Eğer evliğin yerleri serilmek ( örtülmek ) istenirse çulpalaz ( keçi kılı dokuması ) ile serilir. Manevi değeri yüksek bir kartpostal varsa evliğin hezanına çivilerin. Altı ahır olan evlerde gappan yine evlikte bulunur.  

           Evlikler günlük kullanım alanıdır. Eve gelen misafirlerden çocuklar ve bayanlar evlikte erkekler odada otururlar. 

            Evlerin üzeri ağaç ve topraktır. Toprak sıradan toprak olmayıp yine köyümüzde çıkan “pur” adı verilen yeşilimsi  ( göo ) renkli killi bir topraktır. Zorla kazılan bu toprak evin üzerine atılıp lolandığı zaman taş gibi sertleşir. 

           Bütün bu saydıklarım, gerek kantarma taşı ve kantarmanın çeliğindeki taş süslemeciliği olsun, gerek hezan direklerindeki ve direk çeliklerindeki ve sandıktaki ağaç oymacılığı olsun, gerek yük kilimi ve çuvallardaki dokuma sanatı olsun,  ve yine gerek evlikte bulunan itea, ( yufka yapma için yer kilimi ) çul, tuzluk….vs. gibi evlikte bulunan diğer dokuma el sanatları ile evliklerimiz birer canlı müze gibidir. Yıllar boyu evlikte bazı şeyler değişse de ( ambar artık kullanılmıyor ) diğerleri değişmedi. Her evlik temel hatları ile bütün bu saydıklarım gibidir.  

        ( NOT: Anlaşılmayan kelimelerde, dil ve ağzımız bölümünden kelimelerimiz kısmına bakabilirsiniz ) 

          İrfan İZGİ 

         12.04.2009